বিপান চন্দ্র আৰু প্রগতিশীল ইতিহাস-চর্চা

('নতুন পদাতিক' আলোচনীৰ ডিচেম্বৰ, ২০১৪ সংখ্যাত প্রকাশিত)

বিগত আগষ্ট মাহৰ ৩০ তাৰিখে ৮৭ বছৰ বয়সত ইতিহাসবিদ বিপান চন্দ্রৰ মৃত্যু হল। ভাৰতীয় মার্ক্সবাদী ইতিহাস চর্চাৰ ক্ষেত্রখনত তেওঁৰ নাম সদায়েই স্মৰণীয় হৈ ৰব। চন্দ্রক আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাস চর্চাৰ ক্ষেত্রখনৰ পুৰোধা ব্যক্তি বুলি কলেও হয়তো বঢ়াই কোৱা নহব। চাবলৈ গলে চন্দ্রৰ পূর্বেই ৰজনী পাম দত্ত, ই এম এছ নম্বুদিৰিপাদ আদিৰ লেখনীত চুর্চুৰীয়াকৈ আধুনিক ভাৰতৰ মার্ক্সবাদী ইতিহাস চর্চাই জন্ম লাভ কৰিছিল; কিন্তু চন্দ্রৰ হাততেই ই পূর্ণ বিদ্যায়তনিক ৰূপ লাভ কৰিলে। আর্থিক জাতীয়তাবাদ, ভাৰতীয় বুর্জোৱা শ্রেণীৰ চৰিত্র, সাম্প্রদায়িকতাবাদ, ভগত সিঙৰ বৌদ্ধিক চিন্তাধাৰা, মহাত্মা গান্ধীৰ জাতীয়তাবাদ আদি বিভিন্ন বিষয় লৈ তেওঁ কুৰিখনতকৈও অধিক গ্রন্থ লিখি থৈ গৈছে। সিবিলাকৰ কেতবোৰ সীমাৱদ্ধতা আজি চকুত পৰিলেও এই সম্পর্কে সন্দেহৰ কোনো থল নাই যে চন্দ্রৰ হাততেই ভাৰতীয় ইতিহাস চর্চাই এক বলিষ্ঠ গতি লাভ কৰিলে।

কার্ল মার্ক্সৰ বিপ্লৱী চিন্তাধাৰাঃ তৃতীয় অধ্যায়ঃ ৰিকার্ডো, ফয়াৰবাখ আৰু হেগেলৰ পৃথিবীত কার্ল মার্ক্স

Original: Chapter 3, "Revolutionary Ideas of Karl Marx" by Alex Callinicos
Translation: Mayur Chetia

ইউট’পিয়ান সমাজবাদীসকলে পুঁজিবাদী ‘সভ্যতা’ৰ  কেতবোৰ সুন্দৰ সমালোচনা আগবঢ়াইছিল আৰু লগতে তেওঁলোকে অনাগত সমাজবাদী সমাজ সম্পর্কে কিছু পূর্বাভাস দিবলৈকো চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু পুঁজিবাদৰ পৰা সমাজবাদলৈ  সংক্রমণ কেনেদৰে সম্ভৱপৰ হ’ব –এই বিষয়ে তেওঁলোকে কোনো বাস্তৱসন্মত পথ বিচাৰি পোৱা নাছিল।  আলোকদীপ্তিৰ জাকজমকতাৰ মাজতে ফৰাচী সমাজবাদীসকল আৱদ্ধ হৈ আছিল। সামাজিক আলোচনাৰ ক্ষেত্রত তেওঁলোকে বস্তুবাদৰ প্রয়োগ ঘটাবলৈ সক্ষম হোৱা নাছিল। ইতিহাস মানেই ‘মানুহৰ মানসিক বিকাশৰ ইতিহাস’ বুলি ভবাৰ পৰম্পৰা তেতিয়াও অক্ষুণ্ণ হৈয়েই ৰৈছিল।  ব্লাংকি  তথা আন আন সমাজবাদীসকলেও পুঁজিবাদৰ কোনো বৈজ্ঞানিক আলোচনা বিকশিত কৰিব পৰা নাছিল। এনে স্থলত আগবাঢ়ি যাবলৈ দুটা উপাদান -  ১)আলোকদীপ্তিতকৈ শ্রেষ্ঠ  এক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ বিকাশ তথা ২)পুঁজিবাদ সম্পর্কে এক বৈজ্ঞানিক আলোচনা –অপৰিহার্য হৈ পৰিল।

মিছলীয়া তিৰোতা আৰু ভাৰতীয় আইন

জুলাই ২৪, ২০১৮

ইংৰাজী মূলঃ অনুভা সিং আৰু সুৰভি শুক্লা

অনুবাদঃ ময়ূৰ চেতিয়া

কিছুদিন পূর্বে ‘অর্নেশ কুমাৰ বনাম বিহাৰ চৰকাৰ’ (Criminal Appeal No 1277 of 2014) শীর্ষক এটি কেচ সংক্রান্তত ভাৰতীয় উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এটা  সুদূৰপ্রসাৰী ৰায় প্রদান কৰিলে।  এই ৰায়ৰ কেন্দ্রবিন্দু আছিল ভাৰতীয় দণ্ড বিধি(Indian Penal Code)ৰ Section 498 A তথা Dowry Prohibition Act, 1961 । আচলতে বহুদিন ধৰি Section 498 A  তথা Dowry Prohibition Act, 1961 সম্পর্কে ৰাজহুৱা বিতর্কৰ সৃষ্টি হৈ আহিছে। কিছুসংখ্যক লোকৰ অভিযোগ মতে  মহিলাসকলে হেনো প্রায়েই আইনৰ এই অংশ দুটাৰ অপ-ব্যৱহাৰ কৰে। খোদ ন্যায়পালিকায়েও মাজে সময়ে ঘোষণা কৰি আহিছে যে এনে ‘অপব্যৱহাৰ’ হেনো ‘আইনী সন্ত্রাসবাদ’তকৈ কোনোগুণে কম নহয়!( Sushil Kumar Sharma v. Union of India JT 2005 (6) SC 266.)

ভাৰতীয় মড অৱ প্রডাকচনঃ প্রথম খণ্ড – কৃষি

মূলঃ অমিত বাছলে, দীপংকৰ বসু

অনুবাদঃ ময়ূৰ চেতিয়া

ভাৰতীয় অর্থনৈতিক বিকাশৰ চৰিত্র আৰু গঢ়-গতিৰ বুজ লোৱাটো আজিৰ সময়ত তাত্ত্বিক তথা ব্যৱহাৰিক দুয়োফালৰে পৰা অতিশয় জৰুৰী হৈ পৰিছে; ইয়াৰ ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক তাৎপর্যও হৈছে প্রভুত। এই সম্পর্কে সন্দেহৰ কোনো থল নাই যে সমাজ পৰিবর্তনৰ প্রতি প্রতিশ্রুতিবদ্ধ শক্তিসমূহে নিজকে আকাশ কুসুম ইউট’পিয়াৰ মায়াজালৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ হলে বহুলাংশ জনগণৰ বস্তুগত জীৱন পৰিক্রমাৰ বিভিন্ন ঐতিহাসিক প্রৱণতাসমূহৰ ভিত্তিত দীর্ঘকালীন ৰণনীতি তৈয়াৰ কৰিব পাৰিব লাগিব। সমাজৰ আমূল পৰিবর্তনকামী সংগ্রামখনিৰ অংশ হিচাপে এই বিষয়ক অতীতৰ কেতবোৰ বিতর্কৰ আঁত ধৰি এই প্রৱন্ধটিত ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ কেতবোৰ মূল গাঁথনিগত বৈশিষ্ট্যৰ বিৱর্তনধাৰাৰ এটি সাৰসংগ্রহ প্রস্তুত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে। 

এই সাৰসংগ্রহখিনি প্রস্তুত কৰোঁতে আমি ভাৰতীয় সমাজৰ চৰিত্র বিষয়ক অতীতৰ কিছু লেখনীৰ সৈতেও এটি সংবাদ প্রক্রিয়া স্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছোঁ। এইক্ষেত্রত ১৯৭০ তথা ১৯৮০ৰ দশকৰ আশে পাশে ভাৰতীয় বাওঁপন্থী কর্মকর্তা তথা বুদ্ধিজীৱিসকলৰ মাজত অনুষ্ঠিত ‘উৎপাদন প্রণালী’ বা ‘মড অৱ প্রডাকচন’(‘Mode of Production’) শীর্ষক বিতর্কৰ কথা বিশেষকৈ উল্লেখ কৰিব পাৰি। এই প্রবন্ধটোত আমি কিছু নতুন তথ্যৰ পোহৰত উক্ত বিতর্কখনিৰ কিছু সাম্প্রতিক মূল্যায়ণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিম। পূর্বৰ বিপৰীতে, আমি কৃষি খণ্ডৰ লগতে এইবাৰ অনানুষ্ঠানিক ঔদ্যোগিক খণ্ড টোকো বিশ্লেষণৰ আওঁতালৈ আনিম। মন কৰিবলগীয়া যে যদিও পূর্বৰ দৰেই এতিয়াও কৃষি খণ্ডতেই বহুলাংশ শ্রমজীৱি জনগণ নিয়োজিত হৈ আছে, তথাপিও বিগত দশক কেইটাত মন্থৰ অথচ অহৰহ গতিৰে ঔদ্যোগিক তথা সেৱা খণ্ডৰো যথেষ্ঠ বিকাশ ঘটিছে। শ্রমিক জনগণৰ এক বৃহৎ অংশই আজিৰ সময়ত এই বিভিন্ন খণ্ডসমূহৰ মাজত অগা-দেৱা কৰি ফুৰিছে; জীৱিকাৰ সন্ধানত তেওঁলোকে বিভিন্ন ৰাজ্য তথা অঞ্চলৰ মাজত ঢপলিয়াই ফুৰিছে। গতিকেই ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ বিৱর্তন সম্পর্কীয় যিকোনো আলোচনাত এই উদীয়মান অনা-কৃষিজাত খণ্ডৰো কিছু বিশ্লেষণ জৰুৰী হৈ পৰিছে। অনা-কৃষিপাম সংস্থাপনৰ এই বর্ধিত সুযোগে গ্রাম্য অঞ্চলৰ বহুলাংশ দুখীয়া জনগণৰ বস্তুগত তথা সামাজিক জীৱনত ভালেখিনি পৰিবর্তন অনাৰ সম্ভাৱনা আছে।

প্রবন্ধটো সম্পূর্ণকৈ পঢ়িবলৈ এই লিংকটোত ক্লিক কৰক

ভাৰতীয় মড অৱ প্রডাকচনঃ দ্বিতীয় খণ্ড – অনানুষ্ঠানিক ঔদ্যোগিক খণ্ড

মূলঃ অমিত বাচ'লে, দীপংকৰ বসু

অনুবাদঃ ময়ূৰ চেতিয়া

অনা-পুঁজিবাদী উৎপাদন পদ্ধতিৰে ভৰা সমাজসমূহত কেনেদৰে পুঁজি-কেন্দ্রিক ঔদ্যোগিক খণ্ড কেতবোৰ বিকশিত কৰি আর্থিক উন্নতি সম্ভৱপৰ কৰিব পৰা যায় – এই বিষয়ে আজিও বিতর্কৰ ওৰ পৰা নাই। বৰঞ্চ এই প্রশ্নটো আজিও এক জীৱন্ত প্রশ্ন বুলিয়েই গণ্য কৰিব পাৰি। এই ঔদ্যোগীকৰণৰ নামতেই আজিও ভাৰতৰ বহুতো অঞ্চলত (ভূমি-অধিগ্রহণ বা অন্যান্য সম্পদৰ অধিকাৰৰ বিষয়লৈ) কৃষক তথা ৰাষ্ট্রৰ মাজত তুমুল যুদ্ধ চলি আছে। চাবলৈ গলেআজিও ভাৰতবর্ষৰ অর্থনীতিখনিক এক দ্বৈত অর্থনীতি বুলিয়েই কব পাৰি। এই দ্বৈততাৰ কাৰণ হৈছে – ঔপনিবেশিকতাবাদৰ উত্তৰাধিকাৰ। সহজ ভাষাত, ঔপনিবেশিক যুগতেই এই দ্বৈত অর্থনীতিৰ আৱির্ভাৱ ঘটিছিল। পিছে স্বাধীনতাৰ ৬০ বছৰৰ পাছতো ঔপনিবেশিক যুগৰ‘আধুনিক’ তথা ‘পৰম্পৰাগত’ অর্থনীতিৰ দ্বৈততাৰ দৰেই আজিও এফালে কৃষক, কাৰিকৰ, ক্ষুদ্র উৎপাদক, গৃহ-আধাৰিত শ্রমিক আদিৰে গঠিত অনানুষ্ঠানিক খণ্ড, আৰু আনফালে দেশী বিদেশী বৃহৎ পুঁজিৰে পৰিপূর্ণ আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ দ্বৈততা দেখিবলৈ পোৱা যায়।বিশেষকৈ ক্ষুদ্র স্তৰৰ কৃষি খণ্ডৰ বিপৰীতে বৃহদাকাৰ তথা পুঁজি কেন্দ্রিক বস্তু-নির্মাণ(manufacturing) খণ্ডত এই দ্বৈততা অতিশয় স্পষ্ট ৰূপত দেখা পোৱা যায়।

প্রবন্ধটো সম্পূর্ণকৈ পঢ়িবলৈ এই লিংকটোৰ পৰা ডাউনলোড কৰি লওঁক

কার্ল মার্ক্সৰ বিপ্লৱী চিন্তাধাৰাঃ দ্বিতীয় অধ্যায়ঃ 'সমাজবাদ -মার্ক্সৰ পূর্বসূৰীসকল'

Original: Chapter 2, "Revolutionary Ideas of Karl Marx" by Alex Callinicos
Translation: Mayur Chetia

"মার্ক্স এজন প্রখৰ প্রতিভাশালী ব্যক্তি আছিল। ঊনবিংশ শতিকাৰ আটাইতকৈ বিকশিত তিনিওখন দেশ- জার্মানী, ইংলেণ্ড আৰু ফ্রাঞ্চে প্রতিনিধিত্ব কৰা মতাদর্শৰ তিনিওটা মূল ধাৰা-ধ্রুপদী জার্মান দর্শন, ইংৰাজী ৰাজনৈতিক অর্থনীতি আৰু ফৰাছী সমাজবাদৰ  বিকাশ অব্যাহত ৰাখি  তেওঁ সিবিলাকৰ মাজত এক সফল সমন্বয় গঢ়ি তুলিছিল।"

১৯১৪ চনত প্রকাশিত মার্ক্সৰ জীৱনী এখনিত লেনিনে এনেদৰে লিখিছে। প্রায়েই দেখা যায় যে বহুতে মার্ক্সকেই সমাজবাদৰ প্রথমজন প্রবক্তা বুলি ভুল কৰে। আচলতে মার্ক্সৰ বহু পূর্বেই সমাজবাদ সম্পর্কীয় ধ্যান-ধাৰণাৰ আৰম্ভণি ঘটিছিল। চাবলৈ গলে গ্রীক তথা ৰোমান সভ্যতাৰ সময়ৰ পৰাই শোষণমুক্ত সমাজ নির্মাণৰ সপোনে মানুহৰ মন দোলায়িত কৰি আহিছে। অৱশ্যে ঊনবিংশ শতিকাৰ প্রথমার্ধৰ পৰাহে সমাজবাদ সম্পর্কীয় ধ্যান-ধাৰণা সমূহে ব্যাপক গণ সমর্থন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। এইক্ষেত্রত ফ্রাঞ্চ বিশেষভাৱে আগৰণুৱা আছিল। এই ফৰাচী দেশতেই সমাজবাদ সম্পর্কীয় ধাৰণা সমূহে তাত্ত্বিক বিকাশ লাভ কৰে। সেয়েহে  সমাজবাদ সম্পর্কীয় মার্ক্সৰ ধাৰণাসমূহ বুজিবলৈ হলে তেওঁৰ পূর্বসূৰী ফৰাচী চিন্তাবিদসকলৰ বৌদ্ধিক জগতখনৰ সৈতে চিনাকি হৈ লোৱাটো  প্রয়োজনীয়। এইক্ষেত্রত কেনেধৰণৰ আর্থসামাজিক তথা বৌদ্ধিক পৰিবেশৰ পটভূমিত সমাজবাদ সম্পর্কীয় ধাৰণাসমূহ ঠন ধৰি উঠিছিল, সেই ফালেও মন দিয়াটো দৰকাৰ।

ফেচীবাদৰ ৰাজনৈতিক সংস্কৃতি

মূলঃ জয়ৰছ বানাজি

অনুবাদঃ ময়ূৰ চেতিয়া

 ['নতুন পদাতিক' আলোচনীৰ মার্চ ২০১৪ সংখ্যাত প্রকাশিত।]

[২০০২ চনৰ চেপ্তেম্বৰ মাহত মুম্বাইস্থিত ‘বিকাশ অধ্যয়ন কেন্দ্র’ই আয়োজন কৰা গুজৰাট সম্পর্কীয় আলোচনাচক্রত প্রদান কৰা ভাষণৰ লিখিত ৰূপ। ]

আজিৰ আলোচনাৰ শীর্ষক হৈছে ‘ফেচীবাদৰ ৰাজনৈতিক সংস্কৃতি’; মই সচেতনভাৱেই এই ‘ৰাজনৈতিক

সংস্কৃতি’ বাক্যাংশটো ব্যৱহাৰ কৰিছোঁ যাতে বাওঁপন্থী মহলসমূহত সততে পৰিলক্ষিত ফেচীবাদ সম্পর্কীয় পৰম্পৰাগত চিন্তাচর্চাৰ পৰা কিছুদূৰৈলৈ আঁতৰি আহি আন কেতবোৰ উপেক্ষিত কিন্তু গুৰুত্বপূর্ণ  দিশ সম্পর্কে আলোচনা কৰিব পৰা যায়[1]। এই দিশসমূহ সম্পর্কে পৰম্পৰাগত বাওঁপন্থী চিন্তাধাৰা নিমাত বুলিয়েই কব পাৰি, অথচ সমাজত সিবিলাকৰ ব্যাপ্তি অতিশয় গভীৰ। প্রথমতেই মই ফেচীবাদ সম্পর্কীয় সবাটোকৈ যান্ত্রিক কিন্তু বহুল আলোচিত (তথা দুর্ভাগ্যজনকভাৱে প্রভাৱশালী) বাওঁপন্থী তত্ত্বসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিম। এইক্ষেত্রত পোনপ্রথমেই ২০ তথা ৩০ৰ দশকৰ আশে-পাশে বহুল প্রচাৰিত ‘কমিন্টার্ণ লাইন’ৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰিব পাৰি। কমিন্টার্ণৰ এই লাইন মতে ফেচীবাদ হৈছে “বিত্তীয় পুঁজিৰ সবাটোকৈ প্রতিক্রিয়াশীল, উৎকট জাতীয়তাবাদী তথা সাম্রাজ্যবাদী অংশসমূহৰ মুক্ত সন্ত্রাসবাদী স্বৈৰতন্ত্র”। “ই একাধিপত্যবাদী পুঁজিৰ বাবে পেটি-বুর্জোৱা অংশটোৰ মাজত এক গণ আধাৰ তৈয়াৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে” (এই “চেষ্টা কৰে” বাক্যাংশলৈ মন কৰক)। “ই সাধাৰণ জীৱনৰ পৰা ছিন্নমূল হৈ পৰা, বিশেষকৈ বৃহৎ চহৰসমূহত শ্রেণী-বিচ্ছিন্ন হৈ পৰা  কৃষক, কাৰিকৰ, অফিচ কর্মচাৰী, প্রশাসনিক বিষয়া আদিৰ প্রতি আহবান জনায়। ই আনকি শ্রমিক শ্রেণীৰ মাজতো প্রবেশ কৰিবলৈ চেষ্টা চলোৱা দেখা যায়” (Roger Griffin, Fascism, পৃষ্ঠা ২৬২)। অর্থাৎ, চমুকৈ কবলৈ গলে, কমিন্টার্ণৰ লাইন মতে, ফেচীবাদ হৈছে বিত্তীয় পুঁজিৰ সবাটোকৈ প্রতিক্রিয়াশীল অংশটোৰ স্বৈৰতন্ত্র। পিছে এইখিনিতে এটা আমোদজনক দিশৰ প্রতি মন কৰকঃ জার্মানীৰ নাজী পার্টিয়ে আনুষ্ঠানিকভাৱে কিন্তু নিজকে এটি “শ্রমিক দল” হিচাপেই চিনাকি দিছিল। অর্থাৎ অতিশয় স্থূল ৰূপত  হলেও বাগাড়ম্বৰৰ স্তৰত নাজীহঁতে নিজকে শ্রমিক সমর্থনৰ বাবে  আহ্বান জনোৱা দল হিচাপেই গণ্য কৰিছিল।  ইয়াৰ পৰাই বুজিব পাৰি যে  কেৱল পুঁজিৰ স্বৈৰতন্ত্র বুলি ঘোষণা কৰিয়েই ফেচীবাদৰ সামগ্রিক স্বৰূপ চিনাক্ত কৰিব পৰা নাযাব।